लोकशाहीच्या विकेंद्रीकरणामध्ये स्थानिक स्वराज्य संस्थांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. ‘नगरपालिका’ हा शहराच्या विकासाचा कणा मानला जातो. शहराचा विस्तार, वाढती लोकसंख्या आणि नागरिकांच्या वाढत्या गरजा लक्षात घेता, नगरपालिकेचे कामकाज केवळ रस्ते आणि दिवाबत्तीपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. या प्रक्रियेत ‘नगरसेवक’ हा सर्वात महत्त्वाचा दुवा आहे. तो केवळ एका प्रभागाचा प्रतिनिधी नसून शहराच्या भविष्याचा शिल्पकार असतो. नगरपालिका विकासाला अपेक्षित असलेली नगरसेवकाची भूमिका नेमकी कशी असावी, याचा हा सविस्तर आढावा.
१. प्रभागाचा नियोजनबद्ध आणि शाश्वत विकास:
नगरसेवकाची पहिली आणि मुख्य भूमिका म्हणजे आपल्या प्रभागाचा सूक्ष्म आराखडा (Micro-planning) तयार करणे. विकास म्हणजे केवळ सिमेंट-काँक्रीटचे रस्ते नव्हे. रस्ते बांधताना त्याखालील जलवाहिन्या, सांडपाण्याची व्यवस्था (Drainage) आणि भविष्यातील लोकसंख्या वाढीचा विचार करणे आवश्यक आहे. शाश्वत विकासासाठी पावसाच्या पाण्याचे नियोजन (Rainwater Harvesting) आणि सौर ऊर्जेचा वापर वाढवण्यासाठी नागरिकांना प्रोत्साहित करणे ही काळाची गरज आहे.
२. पारदर्शक प्रशासन आणि भ्रष्टाचारमुक्ती:
नगरपालिकेकडे येणारा पैसा हा जनतेने भरलेला कर असतो. या निधीचा विनियोग योग्य कामासाठी आणि पूर्ण पारदर्शकतेने करणे ही नगरसेवकाची नैतिक जबाबदारी आहे. विकासकामांच्या निविदा प्रक्रियेपासून ते कामाच्या प्रत्यक्ष पूर्णत्वापर्यंत नगरसेवकाचा वचक असणे आवश्यक आहे. कामाचा दर्जा निकृष्ट असल्यास कंत्राटदाराला जाब विचारण्याचे धाडस नगरसेवकाने दाखवले पाहिजे. भ्रष्टाचाराला आळा घालून ‘स्वच्छ आणि पारदर्शक प्रशासन’ देणे ही विकासाची पहिली पायरी आहे.
३. कचरा व्यवस्थापन आणि आरोग्य:
आजच्या काळात शहरांसमोर ‘कचरा’ ही सर्वात मोठी समस्या आहे. केवळ कचरा उचलणे पुरेसे नसून, त्याचे शास्त्रोक्त व्यवस्थापन करणे अपेक्षित आहे. नगरसेवकाने आपल्या प्रभागात ओला आणि सुका कचरा वर्गीकरणासाठी (Waste Segregation) जनजागृती करावी. तसेच, सार्वजनिक आरोग्य केंद्र आणि नगरपालिका रुग्णालयांच्या सक्षमीकरणासाठी प्रयत्न करावेत. साथरोग नियंत्रण आणि स्वच्छतेसाठी ‘स्वच्छ भारत अभियान’ सारख्या योजना प्रभावीपणे राबवणे आवश्यक आहे.
४. शिक्षण आणि कौशल्य विकास:
नगरपालिकेच्या शाळांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलण्याची गरज आहे. खाजगी शाळांच्या तोडीस तोड शिक्षण नगरपालिकेच्या शाळांमध्ये कसे मिळेल, यासाठी नगरसेवकाने पुढाकार घेतला पाहिजे. ई-लर्निंग, डिजिटल क्लासरूम आणि क्रीडा सुविधा उपलब्ध करून देणे अपेक्षित आहे. तसेच, शहरातील बेरोजगार तरुणांसाठी कौशल्य विकास केंद्र सुरू करून त्यांना रोजगाराच्या संधी मिळवून देण्यात नगरसेवकाची भूमिका महत्त्वाची ठरते.
ही बातमी वाचा – शिवसेनेचा दणका; शेगाव–चिंचोली बस सेवा अखेर नियमित सुरू
५. पाणीपुरवठा आणि जलसंधारण:
शहरी भागात पाण्याचे संकट दिवसेंदिवस गडद होत आहे. नगरसेवकाने केवळ नवीन नळ कनेक्शन देण्यावर भर न देता, गळती रोखणे आणि पाण्याचे समान वाटप करणे यावर लक्ष केंद्रित करावे. जुन्या विहिरींचे पुनरुज्जीवन करणे, कूपनलिकांचे रिचार्जिंग करणे आणि नागरिकांना पाण्याचा काटकसरीने वापर करण्यास प्रवृत्त करणे ही विकासाची महत्त्वाची बाजू आहे.
६. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर (Smart City Vision):
२०२५ च्या युगात डिजिटल क्रांती महत्त्वाची आहे. नगरपालिकेच्या सेवा ऑनलाइन कशा मिळतील (उदा. मालमत्ता कर भरणे, जन्म-मृत्यू दाखले, तक्रार निवारण), यासाठी नगरसेवकाने पाठपुरावा करावा. प्रभागातील मुख्य चौकांत सीसीटीव्ही कॅमेरे बसवून सुरक्षा व्यवस्था बळकट करणे आणि सार्वजनिक ठिकाणी वाय-फाय सुविधा उपलब्ध करून देणे हे आधुनिक विकासाचे लक्षण आहे.
७. नागरिक आणि प्रशासन यांच्यातील दुवा:
नगरसेवक हा जनतेचा प्रतिनिधी असतो. प्रशासकीय अधिकारी आणि सामान्य नागरिक यांच्यातील दरी कमी करणे ही त्याची जबाबदारी आहे. दर महिन्याला ‘प्रभाग सभा’ घेऊन नागरिकांच्या समस्या ऐकून घेणे आणि त्या परिषदेच्या सभेत मांडणे अपेक्षित आहे. सरकारी योजनांचा लाभ शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्याने सक्रिय राहावे. महाराष्ट्र नगर परिषद प्रशासन विभागाच्या विविध योजनांची माहिती त्याने नागरिकांना करून द्यावी.
८. पर्यावरण संरक्षण आणि उद्याने:
वाढत्या शहरीकरणामुळे शहरे ‘सिमेंटचे जंगल’ बनत आहेत. अशा वेळी शहराचा ‘फुफ्फुस’ मानली जाणारी उद्याने आणि मोकळ्या जागांचे जतन करणे नगरसेवकाचे कर्तव्य आहे. नवीन वृक्षारोपण करणे, जुनी झाडे वाचवणे आणि प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सायकल ट्रॅक किंवा सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर वाढवणे यांसारख्या गोष्टींना प्राधान्य दिले पाहिजे.
९. महिला आणि बालकल्याण:
विकासाच्या प्रक्रियेत महिलांचा सहभाग वाढवणे आवश्यक आहे. महिला बचत गटांना हक्काची बाजारपेठ मिळवून देणे, अंगणवाड्यांची सुधारणा करणे आणि महिलांच्या सुरक्षेसाठी पथदिव्यांची योग्य सोय करणे याकडे नगरसेवकाने विशेष लक्ष दिले पाहिजे.
निष्कर्ष:
नगरपालिका विकासाचा अर्थ केवळ भौतिक सुविधा वाढवणे असा नसून, नागरिकांच्या जगण्याचा दर्जा (Quality of Life) उंचावणे हा आहे. नगरसेवक हा केवळ सत्तेसाठी नसून सेवेसाठी असतो, ही भावना जेव्हा प्रबळ होईल, तेव्हाच शहराचा खऱ्या अर्थाने विकास होईल. दूरदृष्टी, प्रामाणिकपणा, अभ्यासू वृत्ती आणि जनसेवेची ओढ असलेला नगरसेवकच एका आदर्श शहराची निर्मिती करू शकतो. २०२५ च्या आव्हानांना सामोरे जाताना ‘स्मार्ट नगरसेवक’ हेच ‘स्मार्ट शहराचे’ आधारस्तंभ आहेत.